Naglabas ng mga bagong ebidensya ang mga siyentipiko mula sa University of the Philippines Diliman (UPD) ukol sa tumorigenic effects ng vaping na nagiging sanhi ng hindi kontroladong pagdami ng mga selula, at iba pang abnormalidad na nakikita sa kanser. Nakatulong ito upang bigyang linaw ang mga ulat kamakailan na nagpapakitang ang usok ng e-cigarettes ay maaaring magdulot ng malaking pagbabago sa transcriptome ng respiratory epithelia.

Scientists from the University of the Philippines Diliman (UPD) provided new evidence on the tumorigenic effects of vaping, helping to throw light on recent reports that show e-cigarette smoke can significantly alter the transcriptome of respiratory epithelia.

Ang time crystal ay isang phase ng matter—tulad ng solid, liquid, o gas—ngunit mayroon itong kapansin-pansing pagkakaiba. Sa halip na nakatigil lang, gumagalaw ito sa isang ritmong natatantya. Kung paano natutukoy ang isang solid sa pamamagitan ng pagkakaayos ng mga atom nito sa space, ang time crystal naman ay natutukoy sa pamamagitan ng paulit-ulit na pattern sa galaw nito sa paglipas ng panahon.

Bago pa lang ang konsepto ng time crystals bilang isang phase ng matter, at marami pa ang kailangang maunawaan—partikular na kung paano nabubuo ang mga ito at kung ang kanilang pagkabuo ay sumusunod sa mga simple at unibersal na tuntunin na katulad ng mga naobserbahan sa ibang mga sistema.

Ipinakita nina Roy Jara Jr. at Dr. Jayson Cosme ng National Institute of Physics ng University of the Philippines – Diliman College of Science (UPD-CS NIP) na ang universality—isang konsepto kung saan ang mga sistemang lubos na magkakaiba ay maaaring magtaglay ng iisang batayang prinsipyo ng pisika kapag lumilitaw ang kolektibong kilos—ay naaangkop din sa mga time crystal.

“Ipinakita namin na sumusunod sa isang universal rule na katulad ng sa iba pang mas simpleng sistema ang pagbuo ng isang time crystal, tulad ng isang network ng mga magkakaugnay na pendulum,” pahayag ni Dr. Cosme. “Kabilang sa universal rule na ito ang bilis ng pagbuo ng mga time crystal at ang bilang ng mga depekto o kakulangang maaaring lumitaw.”

Ang mga time crystal na pinag-aralan sa kanilang pananaliksik ay nabubuo mula sa interaksyon ng mga particle na bumubuo rito (kung saan ang bawat particle ay nakikipag-ugnayan sa marami pang iba) habang ang bahagi ng sistemang ito ay may interaksyon din sa kapaligiran nito—isang prosesong tinatawag na dissipation. Maihahalintulad ito sa mga molecule ng hangin na lumalabas mula sa isang lobo.

Ipinamalas ng mga physicist ang universality sa mga time crystal gamit ang Kibble-Zurek mechanism—isang teoretikal na framework na matagumpay na nagamit upang matukoy kung ilang depekto ang mabubuo sa isang sistemang dumaranas ng phase transition. “Sa kontekstong ito, ang mga depekto ay mga ‘kakulangan,’ at ayon sa Kibble-Zurek mechanism, habang mas mapapabilis ang pagbabago sa isang sistema—sa pamamagitan ng pagbabago sa isang parameter tulad ng temperatura—ay mas dumarami rin ang malilikhang depekto,” pahayag ni Dr. Cosme.

Isang mainam na pagkakahalintulad ang pagpapanday. Kapag ang mainit na bakal ay mabilis na pinalamig sa tubig, ang mga panloob na stress at mga di pantay-pantay na crystal structure ay maaaring maipit sa materyal. Ito ang mga ‘depekto’ na nagpaparupok sa metal. Maingat na kinokontrol ng mga panday ang proseso ng paglamig—kadalasang inuulit ang mga siklo ng pag-init at pagbabad sa tubig—upang mabawasan ang mga naturang depekto at mapabuti ang tibay ng metal.

Sa kanilang pag-aaral, ipinakita ng mga physicist na ang dalawang magkaibang modelo—ang klasikal (isang network ng mga magkakabit na pendulum) at ang quantum (isang network ng mga quantum spin na may interaksyon sa liwanag)—ay kapwa nagpapakita ng parehong katangian kapag nabubuo ang mga time crystal. Parehong sumusunod sa iisang batas ang pagkaantala sa pagbuo ng mga time crystal at ang bilang ng mga depektong nalilikha, at nakadepende ang mga ito sa parehong paraan at sa bilis ng pagpapatakbo sa sistema tungo sa pagbuo ng time crystal.

May mahalagang implikasyon ang kanilang mga resulta sa kung paano maaaring ihanda ang mga time crystal sa mga teknolohiya sa hinaharap. Malaki ang interes sa paggamit ng mga time crystal para sa quantum information at sensing; gayunpaman, nangangailangan ang mga aplikasyong ito ng maaasahan at kontroladong paggawa sa mismong time crystal.

“Sa tantya namin ay hindi maaaring ihanda ang mga time crystal nang basta-basta at mabilis dahil sa angking pagkaantala ng kanilang pagbuo, lalo na’t malapit sa punto ng kanilang pagbuo. Bukod dito, kung nilalayong palakihin ito sa isang network ng mga time crystal, dapat gawin ang matinding pag-iingat sa bilis ng paglikha. Dahil ang mga sistemang ito ay napapailalim sa mekanismo ng Kibble-Zurek, ipinakita namin na ang masyadong mabilis na pagtulak sa punto ng kanilang pagbuo ay di maiiwasang humantong sa pagbuo ng mga hindi kanais-nais na depekto, na maaaring mag kompromiso sa katatagan at kapakinabangan ng buong network,” sabi ni Dr. Cosme.

Ang pag-aaral, pinamagatang “Universality of dissipative discrete time crystal formation,” ay nailathala sa Physical Review B, isang sikat na journal ukol sa mga makabuluhang pagsusulong sa condensed matter and materials physics.

References:

Jara, R. D., & Cosme, J. G. (2026). Universality of dissipative discrete time crystal formation. Physical Review B. https://doi.org/10.1103/jjqm-f8hm

A time crystal is a phase of matter, much like solids, liquids, or gases—but with a remarkable difference. Instead of remaining static, it exhibits a steady and predictable rhythm. Just as a solid is defined by the arrangement of its atoms in space, a time crystal is defined by a repeating pattern in its behavior over time.

The concept of time crystals as a phase of matter is relatively new, and much remains to be understood—particularly how they form and whether their formation follows simple, universal rules similar to those observed in other systems.

Roy Jara Jr. and Dr. Jayson Cosme of the University of the Philippines – Diliman College of Science’s National Institute of Physics (UPD-CS NIP) showed that universality—a concept in which very different systems can share the same underlying physics when collective behavior emerges—also applies to time crystals.

“We showed that the formation of a time crystal follows a universal rule similar to other simpler systems, such as a network of interconnected pendulums,” Dr. Cosme shared. “This universal rule includes how fast time crystals form and the number of defects or imperfections that may arise.”

The time crystal studied in their work emerges from the interplay between interactions among the constituent particles (where each particle interacts with many others) and the fact that part of the system also interacts with its environment—a process known as dissipation. This is similar to air molecules escaping from a balloon.

The physicists demonstrated universality in time crystals using the Kibble-Zurek mechanism, a theoretical framework that has been successfully used to predict how many defects form in a system undergoing a phase transition. “Defects in this case are ‘imperfections’ and the Kibble-Zurek mechanism predicts that the faster you force a system to change, by varying a parameter like temperature, the more defects you will create,” Dr. Cosme said.

A useful analogy can be found in blacksmithing. When red-hot steel is rapidly cooled in water, internal stresses and misaligned crystal structures can become trapped in the material. These are ‘defects’ that make the steel more brittle. Blacksmiths carefully control the cooling process—often repeating heating and quenching cycles—to reduce such defects and improve the metal’s strength.

In their work, the physicists showed that two different models—one classical (a network of interconnected pendulums) and one quantum (a network of quantum spins interacting with light)—exhibit the same behavior when time crystals form. Both the delay in the formation of time crystals and the number of defects that form follow the same laws and depend in the same way on the speed at which the system is driven toward forming a time crystal.

Their results have important implications for how time crystals may be prepared in future technologies. There is significant interest in using time crystals for quantum information and sensing; however, these applications require the reliable and controlled preparation of the time crystal itself.

“We predict that time crystals can not be prepared arbitrarily fast due to an inherent delay in their formation, especially close to the transition point at which they emerge. Also, if one aims to scale this up into a network of time crystals, extreme care must be taken regarding the speed of creation. Because these systems are subject to the Kibble-Zurek mechanism, we have shown that pushing the transition too quickly will inevitably lead to the formation of unwanted defects, which could compromise the stability and utility of the entire network,” Dr. Cosme said.

The study, “Universality of dissipative discrete time crystal formation,” is published in Physical Review B, a trusted journal for significant developments in condensed matter and materials physics.

References:

Jara, R. D., & Cosme, J. G. (2026). Universality of dissipative discrete time crystal formation. Physical Review B. https://doi.org/10.1103/jjqm-f8hm

Sina Rio Renato Constantino, Czarina Espiritu, Maria Sabrina Tabeta, Simeon Gabriel Bejar, and Dr. Mariano Roy Duya ng the UPD-CS IB nakipagtulungan kina Kirk Taray, Jezryl Jaeger Garcia, Dorothy Mariano, Dr. Mary Grace Dacuma, at Dr. Phillip Alviola ng UP Los Baños; Sophie Borthwick, Dr. Dolyce Low, at Dr. Ian Mendenhall of Duke-NUS Medical School, Singapore; Dr. Eric Laing ng Uniformed Services University, Bethesda, USA; at Dr. Catalino Demetria and Dr. Fedelino Malbas of the Research Institute for Tropical Medicine  ang nagsilarawan ng galaw ng  golden-crowned na kabog, Acerodon jubatus; malaking kabog, Pteropus vampyrus; at ang mailiit na kabog, P. hypomelanus.

“Kakaunti lamang ang datos natin tungkol sa galawin ng mga kabog sa Pilipinas. Dalawa lamang ang pagaaral sa kanila, sa mga uri ng (A. jubatus and P. vampyrus) sa Subic lamang na maliit sa lugar na kinakasakupan ng mga kabog sa Pilipinas. At walang pagaaral tungkol sa P. hypomelanus saan man, ani ni Constantino.

Habang natutulog ang mga kabog, nilapitan sila ng nga mananaliksik na may hawak na antenna para ma-download ang GPS na datos. Dahil na maliit ang sample size, mahirap maiugnay ang natuklasan sa buong populasyon ng mga kabog. Ngunit, ang mga jubatus at P. vampyrus mas malayo ang nararating kumpara sa  P. hypomelanus. May mga pagkakaiba sa pagbalik nila sa kanilang hapunan. Binabalikan din nila ang ang kanilang lugar na may pakain. Malawak ang kanilang likas na tirahan, mula lugar na maramaning gusali hanggang mga bukirin na sinasaka ng mga tao.

Ang mga galawain ng mga kabog ay kabighani-haning pagaralan. “Kung saan sila pumupunta, malalaman natin ang kanilang paggamit ng mga likas na tirahan. Sa gubat lamang ba sila matatagpuan? Namamalagi ba sila sa mga lungsod?” ani ni Constantino. “Sa paglubog ng araw, aalis sila sa mga hapunan at lilipad sa dilim ng gabi. Saan sila pumupunta? Ito ang mga katanungan namin na naisa mabigyan ng kasagutan” dagdag ni Constantino.

Ang pakakaunawa natin sa galawin ng mga kabog sa mga ibat ibang likas na tirahan ay maaring magbigay ng idea kung paano sila maaalagaan at mamahalaan. Maraming silang ginagawa sa ekolohiya ng kaligiran, mula sa pagkalat ng mga buto. Pag kumain ang kabog ng bunga, ang dumi nito ay may kasamang buto at sa malayong panig nito kinakalat. Ang buto ay magiging puno sa kagubatan. 

Kailangan ma-protektahan at ikanlong ang mga hapunan ng mga kabog at hindi ito magambala. “Kung hindi gagambalain ang mga kabog, hindi sila aalis at kung alam mo kung nasaan sila nag hahapunan, iwasan ang mga lugar na ito” ani ni Constantino. Ang saliksik na ito ay magbibigay ng kaalalaman sa pag plano ng land use at mga stratehiya sa konserbasyon na kailanga para sa pag protekta ng saribuhay (biodiversity) at pampublikong kalusugan.

Ang saliksik na, “Movement patterns of three species of flying foxes across human-modified landscapes in the Philippines,” ay naipalimbag sa  Mammalia, isang  internasyonal multidisiplinaryo, tuwing ikalawang buwan na journal na nakatuon sa imbentaryo, pagsusuri, at interpretasyon ng pagkakaiba-ibang uri ng mga mamalya.

References:

Constantino, R. R. P., Espiritu, C. C., Tabeta, M. S. G., Taray, K. J., Garcia, J. J. L., Bejar, S. G. F., Manzano, D. J. O., Borthwick, S. A., Low, D. H. W., Mendenhall, I. H., Laing, E. D., Demetria, C., Malbas, F., Dacuma, M. G. B., Alviola, P. A., & Duya, M. R. M. (2026). Movement patterns of three species of flying foxes across human-modified landscapes in the Philippines. Mammalia. Advance online publication. https://doi.org/10.1515/mammalia-2025-0097

Rio Renato Constantino, Czarina Espiritu, Maria Sabrina Tabeta, Simeon Gabriel Bejar, and Dr. Mariano Roy Duya of the UPD-CS IB collaborated with Kirk Taray, Jezryl Jaeger Garcia, Dorothy Mariano, Dr. Mary Grace Dacuma, and Dr. Phillip Alviola of UP Los Baños; Sophie Borthwick, Dr. Dolyce Low, and Dr. Ian Mendenhall of Duke-NUS Medical School, Singapore; Dr. Eric Laing of Uniformed Services University, Bethesda, USA; and Dr. Catalino Demetria and Dr. Fedelino Malbas of the Research Institute for Tropical Medicine to describe the movement patterns of the golden-crowned flying fox, Acerodon jubatus; the large flying fox, Pteropus vampyrus; and the small flying fox, P. hypomelanus.

“There’s just not a lot of data about flying fox movements in the Philippines. There have only been two studies about it so far, and both for the same two species (A. jubatus and P. vampyrus) and in the same place (Subic), which forms a fraction of these species’ range. Meanwhile, no such studies have been done for P. hypomelanus at all, anywhere), Constantino shared.

While the flying foxes slept, the researchers quietly approached them with handheld antennas to download the GPS movement data from their collars. Although the limited sample size makes it difficult to generalize the findings to the wider population, the data suggest that A. jubatus and P. vampyrus may travel farther than P. hypomelanus. They differ in how consistently they return to the same roosts, often revisit their feeding sites, and use a wide range of habitats—including built-up areas and farmlands heavily modified by humans.

Constantino found the elusive flying foxes’ movement patterns a fascinating area of study. “By learning where they go, we learn more about their habitat use, what kinds of places they like to frequent. Do they stay in forests? Do they visit cities often?” he said. “At sunset they fly out of the roost and disappear into the night. Where do they go? That’s what we wanted to answer.”

Understanding how flying foxes move across different environments can help inform their conservation and management. “They serve a number of important ecological functions, among them seed dispersal. After a flying fox eats fruit, it poops out the seed, often a considerable distance away from the tree where it obtained its meal. In this way, flying foxes help maintain fruiting tree populations and help forest regeneration,” Constantino explained.

It is important to protect known flying fox roosts and minimize disturbance whenever possible. “If you don’t disturb them, they won’t go away; and if you know where they are, you can avoid them,” Constantino said. The study can help inform land-use planning and conservation strategies that protect both biodiversity and public health.

The study, “Movement patterns of three species of flying foxes across human-modified landscapes in the Philippines,” was published in Mammalia, an international, multidisciplinary, bimonthly journal devoted to the inventory, analysis, and interpretation of mammalian diversity.

References:

Constantino, R. R. P., Espiritu, C. C., Tabeta, M. S. G., Taray, K. J., Garcia, J. J. L., Bejar, S. G. F., Manzano, D. J. O., Borthwick, S. A., Low, D. H. W., Mendenhall, I. H., Laing, E. D., Demetria, C., Malbas, F., Dacuma, M. G. B., Alviola, P. A., & Duya, M. R. M. (2026). Movement patterns of three species of flying foxes across human-modified landscapes in the Philippines. Mammalia. Advance online publication. https://doi.org/10.1515/mammalia-2025-0097